Sandomierz pojawia się na ekranie od ponad stu lat, ale dopiero serial „Ojciec Mateusz” uczynił z miasta jeden z najbardziej rozpoznawalnych polskich planów filmowych. Wcześniej zabytkowy Rynek, wąskie uliczki i okolice Bramy Opatowskiej służyły głównie jako sceneria dramatów, filmów historycznych i produkcji obyczajowych.
Sandomierz jako plan filmowy
O atrakcyjności Sandomierza dla filmowców decyduje przede wszystkim zachowany układ Starego Miasta. Rynek, kościoły, zaułki i widoki na dolinę Wisły tworzą scenografię, której nie trzeba budować w studiu. Miasto może zagrać zarówno historyczny ośrodek, jak i współczesne miejsce akcji.
Przez większą część XX wieku Sandomierz pojawiał się w filmach sporadycznie. Widzowie mogli oglądać go w produkcjach historycznych i obyczajowych, ale nie zawsze miasto było łatwe do rozpoznania. Jego ekranowa popularność wyraźnie wzrosła dopiero w XXI wieku, głównie za sprawą jednego serialu.
„Ojciec Mateusz” – serial, który wypromował miasto
Zdjęcia plenerowe do serialu „Ojciec Mateusz” są realizowane w Sandomierzu od 2008 roku. Produkcja, emitowana przez Telewizję Polską, przedstawia kryminalne zagadki rozwiązywane przez tytułowego księdza, w którego wciela się Artur Żmijewski.
Sandomierz nie jest w serialu anonimowym tłem. Kamera pokazuje Rynek Starego Miasta, Bramę Opatowską, malownicze uliczki i mniej oczywiste zaułki. Dzięki temu miasto stało się niemal równorzędnym bohaterem opowieści. Widzowie kojarzą je nie tylko z konkretnymi scenami, lecz także z charakterystycznym rytmem serialu – przejazdami rowerem, spacerami po starówce i widokami na zabytkową zabudowę.
Rynek Starego Miasta należy do najbardziej rozpoznawalnych sandomierskich plenerów serialowych.
Twórcy produkcji podkreślali, że na początku zdjęć Sandomierz był miejscem mało „ogranym” przez telewizję. Jego poranne mgły, puste ulice i historyczna architektura pozwalały budować charakterystyczny klimat bez rozbudowanej scenografii. Serial wpłynął także na rozpoznawalność miasta jako celu turystycznego. Wielu odwiedzających ogląda Sandomierz śladami miejsc znanych z kolejnych odcinków.
Najważniejsze filmy i seriale kręcone w Sandomierzu
Poniższe zestawienie pokazuje, jak zmieniała się obecność miasta w polskiej kinematografii – od filmów obyczajowych i historycznych po współczesny kryminał telewizyjny:
| Rok | Tytuł | Typ produkcji |
|---|---|---|
| 1962 | „Spotkanie w Bajce” | Film fabularny |
| 1965 | „Popioły” | Film historyczny |
| 1977 | „Gdzie woda czysta i trawa zielona” | Film fabularny |
| 1979 | „Detektywi na wakacjach” | Miniserial |
| 1986 | „Zygfryd” | Film fabularny |
| 2008– | „Ojciec Mateusz” | Serial telewizyjny |
| 2013 | „Gabriel” | Film fabularny |
| 2014 | „Ziarno prawdy” | Film kryminalny |
W „Spotkaniu w Bajce” z 1962 roku można rozpoznać dawną kawiarnię Bajka, mieszczącą się dziś w budynku Kordegardy. Rok później Sandomierz stał się scenerią zdjęć do „Popiołów” Andrzeja Wajdy. Wykorzystano między innymi wnętrze trzynastowiecznego kościoła, które zaadaptowano na potrzeby sceny szpitalnej. W okolicy pokazano także starcia wojsk napoleońskich z Austriakami.
W całości w Sandomierzu powstał film „Zygfryd” z 1986 roku, oparty na opowiadaniu Jarosława Iwaszkiewicza. Miasto posłużyło w nim do stworzenia obrazu małego ośrodka, do którego przyjeżdża cyrk. Z kolei „Ziarno prawdy”, ekranizacja powieści Zygmunta Miłoszewskiego w reżyserii Borysa Lankosza, wykorzystuje przede wszystkim przestrzeń sandomierskiej Starówki jako miejsce wydarzeń kryminalnych.
„Ziarno prawdy” wykorzystuje mroczniejszy klimat sandomierskiej Starówki.
Początki filmowego Sandomierza
Za pierwszy ekranowy ślad Sandomierza uznaje się film „Klasztor pod Sandomierzem” z 1920 roku. Trzeba jednak odróżnić nazwę i temat produkcji od rzeczywistego miejsca zdjęć. Film nakręcono w Szwecji, a sandomierski zamek przedstawiono za pomocą makiety.
Dopiero „Spotkanie w Bajce” pokazało Sandomierz we własnej osobie. Ta różnica jest istotna, ponieważ nie każda produkcja związana z miastem była faktycznie realizowana na jego ulicach. Czasem Sandomierz odtwarzano w studiu albo wykorzystywano jako inspirację dla scenografii.
Reklamy, teledyski i mniej znane produkcje
Filmowa obecność miasta nie ogranicza się do pełnometrażowych filmów i seriali. W Sandomierzu powstawały także krótsze formy audiowizualne:
- „Nic nie może wiecznie trwać” – teledysk Anny Jantar z 1979 roku, którego ujęcia plenerowe nakręcono u stóp Bramy Opatowskiej.
- „Para w Polskę” – program turystyczny TVP, w którym w 2004 roku pokazano Sandomierz.
- „Skok na Weekend” – program emitowany w 2015 roku, poświęcony między innymi atrakcjom miasta.
- Reklama piwa Tyskie – zdjęcia na Starym Mieście realizowano w 2016 roku.
- Reklamy Telekomunikacji Polskiej i Plus GSM – krótkie spoty powstające po 2000 roku.
- Reklama SKOK – produkcja z udziałem Artura Żmijewskiego realizowana w latach 2010–2011.
Sandomierz pojawiał się również w mniej znanych produkcjach, między innymi w filmie „Gabriel” oraz w kilku odcinkach „Detektywów na wakacjach”. Raz służył jako wiernie pokazane miasto, innym razem jako sceneria stylizowana na konkretną epokę.
Zabytkowa architektura pozwala filmowcom wykorzystać Sandomierz zarówno w opowieściach współczesnych, jak i historycznych.
Największą zmianę w postrzeganiu miasta przyniósł jednak „Ojciec Mateusz”. Dzięki serialowi Sandomierz przestał być tylko malowniczym tłem pojedynczych produkcji, a stał się rozpoznawalnym miejscem akcji i jednym z najbardziej charakterystycznych filmowych miast w Polsce.
